De exitpolls van 2018

Ipsos voert bij vrijwel alle verkiezingen een exitpoll uit. 2018 is in dit opzicht echter een bijzonder jaar want op 21 maart voeren we (in opdracht van de NOS) maar liefst zeven exitpolls uit. Zes daarvan betreffen de Gemeenteraadsverkiezingen. Op basis van deze exitpolls geven we, vlak na sluiting van de stembussen een indicatie van de opkomst en de uitslag in de gemeenten Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Enschede, Emmen en Weert. De zevende en laatste exitpoll betreft een landelijke exitpoll voor het Referendum over de Wet inlichtingen- en veiligheidsdiensten (de Wiv), dat tegelijkertijd met de Gemeenteraadsverkiezingen plaatsvindt.

De exitpolls van 2018

Schrijver(s)

  • Maaike Goes Ipsos, Nederland
Get in touch

ExitpollExitpolls voor de Gemeenteraadsverkiezingen in 6 gemeenten
Het aantal stembureaus waarin de verschillende gemeentelijke exitpolls worden uitgevoerd verschilt per gemeente. In Amsterdam zijn we bij 16 stembureaus aanwezig, in Rotterdam, Utrecht en Enschede zijn dat er 15. Met de 12 stembureaus in Emmen en de 10 in Weert daarbij opgeteld, komen we op een totaal van 83 stembureaus in deze zes gemeenten. Voor deze stembureaus zijn tezamen ruim 1,6 miljoen kiesgerechtigden uitgenodigd om hun stem uit te komen brengen voor de Gemeenteraadsverkiezingen. Deze stembureaus waar wij de exitpolls uitvoeren, vormen samen een goede dwarsdoorsnede van alle stembureaus in de betreffende gemeente. Daarbij is onder andere gelet op de diversiteit van de kiesgerechtigden en de verdeling van de stembureaus over de gemeente.

Het resultaat van de gemeentelijke exitpolls is een indicatie van de opkomst en de verkiezingsuitslag, zowel uitgedrukt in percentages als in zetelaantallen (in de gemeenteraad). Daarbij moet rekening worden gehouden met bijbehorende onderzoeksmarges. Omdat het aantal te verdelen zetels per gemeenteraad kleiner is dan bijvoorbeeld in de Tweede Kamer is de gemiddelde marge in zetels 1 zetel. In de praktijk kan het ook voorkomen dat er 2 zetels verschil zijn per partij. In Rotterdam en Amsterdam bijvoorbeeld, is de kans op twee zetels verschil groter door de grotere variatie in stemgedrag.

Landelijke exitpoll voor het Referendum
Naast de zes gemeentelijke exitpolls voeren we op de verkiezingsdag ook een landelijke exitpoll uit voor het Referendum over de Wet inlichtingen- en veiligheidsdiensten (de Wiv). Het gaat hier om 21 stembureaus, verspreid over het hele land. Deze stembureaus vormen samen een goede dwarsdoorsnede van alle stembureaus in Nederland. Voor deze stembureaus zijn tezamen bijna 36.000 kiesgerechtigden uitgenodigd om hun stem uit te komen brengen voor het Referendum.
Het resultaat van de Referendum-exitpoll is een indicatie van de opkomst en de uitslag van het referendum in percentages. Daarbij geldt een gemiddelde foutmarge van 5% voor de opkomst en 5% voor de uitslag van het referendum. Dat betekent dat bij een gemeten opkomst van 45% de daadwerkelijke opkomst 5% hoger of lager uit kan vallen. Hetzelfde geldt voor de uitslag.

Hoe gaat een exitpoll in zijn werk?
Nog eens stemmen
Een exitpoll is een schaduwverkiezing. Onze medewerkers vragen kiezers die het stemlokaal verlaten of zij nogmaals willen ‘stemmen’. De kiezer krijgt een stembiljet met daarop dezelfde keuzes als op het officiële stembiljet. De kiezers kunnen hun stembiljet vervolgens anoniem deponeren in de ‘stembus’ van onze medewerker. De bereidwilligheid van kiezers om mee te doen is doorgaans hoog, namelijk zo’n 85 procent.

Belangrijk: de selectie van de stembureaus
Een belangrijk verschil met regulier verkiezingsonderzoek is de steekproefopzet: we trekken bij een exitpoll niet een steekproef van kiezers maar van stembureaus. We nemen de Tweede Kamerverkiezingen van 2017 als voorbeeld. Er waren in Nederland toen 12,9 miljoen stemgerechtigden die hun stem konden uitbrengen in ongeveer 9.300 stembureaus. We hebben hieruit 43 stembureaus geselecteerd. Voor deze stembureaus waren in totaal ruim 67.000 kiesgerechtigden uitgenodigd, waarvan zo'n 82 procent is komen stemmen. We hebben deze exitpoll dus gebaseerd op ongeveer 55.000 kiezers. Een indrukwekkend aantal. Toch zegt het niet zo veel. We moeten namelijk niet vergeten dat het in feite een steekproef was van slechts 43 van de 9.300 stembureaus. We verzamelen weliswaar informatie over 55.000 kiesgerechtigden, maar de voorselectie kan een enorme impact hebben.

Zo’n kleine steekproef is toch nooit genoeg?
Een statistisch analysemodel biedt daarom uitkomst. Door gebruik te maken van de stemhistorie van de stemlokalen, kunnen we ondanks de beperkte steekproef toch tot een zeer nauwkeurige indicatie van de verkiezingsuitslag komen. De kern van ons analysemodel zit in de vergelijking met de vorige verkiezingen. Van elk stembureau weten we wat mensen bij eerdere verkiezingen gestemd hebben. Door het resultaat van de exitpoll te vergelijken met de uitslag van toen, kunnen we bepalen wat de trend is.

Iets anders dan een slotpeiling
Een exitpoll is gebaseerd op feitelijk stemgedrag. Dat is een essentieel verschil met het verkiezingsonderzoek dat voorafgaand aan de verkiezingsdag wordt gehouden, de zogenaamde slotpeilingen. Slotpeilingen zijn immers gebaseerd op de stemintentie van mensen en die komt lang niet altijd overeen met het daadwerkelijke gedrag. Zeggen en doen zijn twee werelden van verschil.

Recente exitpolls van Ipsos
Er bestaat geen nauwkeuriger verkiezingsonderzoek dan een exitpoll. De meest recente exitpoll die Ipsos heeft uitgevoerd, is die van de Tweede Kamerverkiezingen op 15 maart 2017. De opkomst en einduitslag van die verkiezingen kwamen goed overeen met onze exitpoll. De werkelijke opkomst was met 82 procent zelfs exact hetzelfde als de voorspelde opkomst.

Exitpoll vs. uitslag Tweede Kamerverkiezingen 2017

 

In procenten

In zetels

 

Uitslag exitpoll

Werkelijke uitslag

Verschil

Uitslag exitpoll

Werkelijke uitslag

Verschil

VVD

20,3%

21,3%

1%

31

33

2

PVV

12,2%

13,1%

-0,3%

19

20

1

CDA

12,4%

12,5%

0,1%

19

19

0

D66

12,6%

12%

-0,6%

19

19

0

SP

9,4%

9,1%

-0,3%

14

14

0

GroenLinks

10,2%

8,9%

-1,3%

16

14

2

PvdA

6%

5,7%

-0,3%

9

9

0

ChristenUnie

3,7%

3,4%

-0,3%

6

5

1

50Plus

3%

3,1%

0,1%

4

4

0

Partij voor de Dieren

3,3%

3%

-0,3%

5

5

0

SGP

2%

2,1%

0,1%

3

3

0

DENK

2,1%

2%

-0,1%

3

3

0

Forum voor Democratie

1,4%

1,8%

0,4%

2

2

0

Overig

1,4%

2%

0,6%

0

0

0

Totaal

100%

100%

 

150

150

6

Ook bij het Referendum over het Oekraïne-verdrag in 2016 bleek de exitpoll een goede indicatie van de opkomst én de uitslag te kunnen geven. Het resultaat van die exitpoll was als volgt:

Exitpoll vs. uitslag Oekraïnereferendum 2016

Uitslag exitpoll tegenstemmers

Werkelijk percentage tegenstemmers

Uitslag exitpoll opkomst

Werkelijke opkomst

64%

61%

32%

32%

Ten slotte…
Net als heel Nederland kijken wij op de verkiezingsavond uit naar de uiteindelijke uitslagen. Niet alleen uit nieuwsgierigheid naar de daadwerkelijke zetelverdeling of referendumuitslag, maar vooral om te bepalen of de exitpoll zijn werk net zo goed heeft gedaan als altijd. Ook al is de exitpoll om meerdere redenen een uiterst betrouwbaar instrument, het blijft steekproefonderzoek.

Schrijver(s)

  • Maaike Goes Ipsos, Nederland