Politiek met Sjoerd - De strijd om de agenda: welke thema’s gaan de campagne domineren? 

PvdA/GroenLinks en de VVD staan goed gepositioneerd om te doen wat bij de Provinciale Statenverkiezingen niet lukte: de campagne in het teken laten staan van een strijd tussen links en rechts om de macht in Nederland. Op de thema’s die kiezers nu belangrijk vinden scoren beide partijen goed. Maar campagnes zijn onvoorspelbaar.  

Schrijver(s)
  • Sjoerd van Heck Public Affairs, the Netherlands
Get in touch

Alles ligt open, zo heet het. Na het aangekondigde vertrek van demissionair premier Rutte uit de politiek beloven de komende Tweede Kamerverkiezingen de spannendste in lange tijd te worden. Een kans ook om fundamentele politieke en maatschappelijke debatten te voeren, nadat corona en lockdowns een deken legden over de verkiezingscampagne van 2021. 

 

Stilte voor de storm

Maar waar moeten deze verkiezingen over gaan? Veel is nog onduidelijk. Op dit moment – voordat de campagne gaat losbarsten – domineren vijf thema’s de agenda van kiezers: migratie, inflatie, de woningmarkt, de zorg en klimaat. Voor al deze onderwerpen geldt dat zo’n 20 tot 30 procent van alle kiezers ze als belangrijk thema zien. De oorlog in Oekraïne (5%), stikstof (10%) en landbouw (6%) hebben ten opzichte van een paar maanden geleden aan urgentie ingeboekt – de aandachtsspanne van de kiezer blijkt van korte duur. 

Opvallend is dat op veel van de urgente thema’s zowel de VVD als de combinatie PvdA/GroenLinks goed gepositioneerd zijn. Wij vroegen kiezers welke partij ze het meest geschikt achten om beleid op een bepaald thema te maken. De resultaten geven een indruk van de mate van issue ownership (voor een uitleg zie hier en hier) van partijen. 

 

Issue-eigenaarschap

De VVD kan met recht issue-eigenaarschap claimen op economie. Ongeveer een derde van alle kiezers (31%) zegt dat de VVD de beste papieren heeft als het gaat om het maken van economisch beleid. Een vijfde (19%) zegt dat van PvdA/GroenLinks. Het is geen verrassing dat linkse kiezers issue ownership op economie toekennen aan PvdA/GroenLinks, en rechtse kiezers dat doen aan de VVD. Het relatieve voordeel dat de VVD op het economische domein geniet komt door kiezers uit het centrum: van deze kiezersgroep zegt 37% dat de VVD de beste ideeën over de economie heeft, tegenover 14% voor PvdA/GroenLinks. 

Migratie is ingewikkelder. De PVV wordt door veel kiezers (29%) gezien als issue-owner. Daarna kunnen ook VVD (20%) en PvdA/GroenLinks (15%) enige mate van issue-eigenaarschap claimen. Rechtse kiezers zien het vooral zitten in de PVV (51%), op afstand gevolgd door de VVD (33%). Kiezers uit het midden twijfelen tussen PVV (27%) en de VVD (23%). PvdA-GroenLinks doet het matig onder de middengroepen, en wordt alleen door linkse kiezers als competent gezien op economie. 

De gezondheidszorg is van oudsher het domein van de SP, maar PvdA/GroenLinks doet het nog net iets beter. En ook op klimaat domineert de nieuwe linkse samenwerking. Een derde van alle kiezers (34%) acht PvdA/GroenLinks het beste in staat om tot klimaatbeleid te komen, tegenover 9% voor de VVD. Zowel onder linkse kiezers (69%) als onder kiezers uit het politieke midden (39%) domineert PvdA/GroenLinks op het thema klimaat. 

 

It’s migration, stupid! 

Zo tekenen de contouren van de komende campagne zich af. Het lijkt erop alsof de VVD migratie centraal zal willen zetten. Yeşilgöz heeft het imago van een hardliner en voor veel rechtse kiezers (en VVD-kiezers) is migratie het belangrijkste onderwerp van het moment. Het sluit ook aan bij het VVD-narratief dat het kabinet wel moest vallen in een uiterste poging de instroom van migranten te beperken. 

VVD-woordvoerder van Asielbeleid Ruben Brekelmans nam alvast een voorschot op een dergelijke campagne door expliciet te hinten op samenwerking met de PVV. De PVV staat in onze laatste peiling al op een plus van 4 zetels en zal bij een campagnefocus op migratie nog verder kunnen profiteren.

 

It’s climate change, stupid! 

Timmermans zal ondertussen proberen het debat richting klimaat en duurzaamheid te doen kantelen. Hij zal daarbij gebruik willen maken van het issue-eigenaarschap van PvdA/GroenLinks op het thema klimaat, een link tussen thema en partij die vooral sterk is onder linkse kiezers en kiezers uit het midden. Dat zal kiezers uit die groepen kunnen verleiden tot een overstap naar PvdA/GroenLinks. Nu al zien we in onze peiling dat de Partij voor de Dieren en D66 kiezers verliezen aan PvdA/GroenLinks. 

En dan is er dus nog de economie. Een focus op onderwerpen als koopkracht, inflatie en de energierekening kan vooral gunstig zijn voor de VVD, die op dat thema zowel rechtse kiezers als kiezers uit het midden aan zich kan binden. De ruimte voor PvdA/GroenLinks is beperkter omdat de partij vooral issue-eigenaarschap onder linkse kiezers geniet. 

Zo bezien heeft de VVD meerdere strategische optie. Een focus op migratie en asiel ligt voor de hand, maar een campagne gedreven door economische tegenstellingen kan ook gunstig zijn voor de liberalen.

 

Strijd om de agenda

Binnen de politicologie heerst al langer de opvatting dat verkiezingscampagnes niet alleen maar gaan om het innemen van inhoudelijke, ideologisch-gedreven posities, maar dat er evenzeer een strijd gaande is over welke thema’s de agenda beheersen. Partijen proberen de aandacht te vestigen op de thema’s waarop zij een concurrentievoordeel hebben ten opzichte van andere partijen. 

Tegelijkertijd hebben de Provinciale Statenverkiezingen eerder dit jaar laten zien hoe grillig een campagne kan verlopen. Vooral de VVD zette toen in op een strijd over economische thema’s tegen links. Maar Caroline van der Plas kwam met de BoerBurgerBeweging tussenbeide met een boodschap gefocust op stikstofbeleid. 

Bovendien zijn er soms gebeurtenissen die het verloop van een campagne beïnvloeden. In 2021 vonden de Tweede Kamerverkiezingen plaats tijdens een lockdown als gevolg van de coronapandemie. De crisissfeer toen legde het inhoudelijke debat lam. En in 2017 was er vlak voor de verkiezingen de zogenaamde ‘Turkijerel’, toen de regering besloot een Turkse minister die in Nederland campagne voor Erdogan wilde voeren uit te zetten. 

Het is maar om te zeggen dat een rationele en strategische benadering van verkiezingscampagnes slechts een deel van het verhaal verteld. De realiteit is vaak weerbarstiger en onvoorspelbaarder dan we denken – gelukkig maar. 

 

Meer informatie

Neem voor meer informatie contact op met Sjoerd van Heck ([email protected])

Alle blogs van Sjoerd over politiek en publieke opinie zijn op deze pagina verzameld. 
Deze tekst is ook verschenen bij EenVandaag 'De Peiling' en in de nieuwe Peiling-app van EenVandaag. 

De data genoemd in deze blog zijn gebaseerd op onlineonderzoek van Ipsos onder representatieve steekproeven van circa n=1.000 stemgerechtigde Nederlanders. Afwijkingen tussen de samenstelling van de steekproeven en de samenstelling van de Nederlandse stemgerechtigde bevolking op de kenmerken leeftijd, geslacht, opleiding, regio, werkzaamheid en stemgedrag bij de laatste landelijke verkiezingen (de Tweede Kamerverkiezingen van 2021) zijn door middel van een weging gecorrigeerd. De meest recente peiling werd uitgevoerd tussen 21 en 24 juli 2023 onder n=1.004 stemgerechtigde Nederlanders.

In deze blog wordt gesproken over ‘linkse’, ‘rechtse’ en ‘midden’-kiezers. Die groepen zijn bepaald aan de hand van zelfplaatsingen op een links-rechts dimensie van 0-10. Linkse kiezers zijn kiezers die zichzelf op positie 0-3 plaatsen; kiezers uit het politieke midden zijn kiezers die zichzelf op positie 4-6 plaatsen en rechtse kiezers zijn kiezers die zichzelf op positie 7-10 plaatsen.

Schrijver(s)
  • Sjoerd van Heck Public Affairs, the Netherlands

Meer inzichten over Publieke Sector

Maatschappij