Politiek met Sjoerd - Bier, bitterballen en een richtingenstrijd: gaat de VVD het CDA achterna?

De VVD is “in een storm beland”. Althans, zo verwoorde partijleider Yeşilgöz het in haar speech op het partijcongres van de liberalen afgelopen weekend. Maar echt spannend werd het congres niet. De partijleiding wilde het vooral hebben over de Europese verkiezingen. Gevoeliger onderwerpen – de spreidingswet, samenwerking met de PVV, het leiderschap van Yeşilgöz – stonden niet op de agenda.

Schrijver(s)
  • Sjoerd van Heck Public Affairs, the Netherlands
Get in touch

Maar je kunt er nog zoveel bier en bitterballen tegenaan gooien – vanaf 15.00 uur stond de “gezellige borrel” gepland – een richtingenstrijd laat zich maar moeilijk naar de achtergrond verdrijven. Conservatieve VVD’ers willen ‘gewoon’ met de PVV regeren, en zijn tegen de spreidingswet. Progressieve VVD-leden zijn juist blij met de spreidingswet, en hebben principiële bezwaren tegen samenwerking met de PVV. Of zien de electorale risico’s daarvan. 
 

Beide vleugels nodig

Yeşilgöz probeerde vooral de samenhang in de partij te benadrukken: “we hebben beide vleugels nodig om te kunnen vliegen”. Ze had ook zelfkritiek; zei dat ze dingen anders had moeten doen en duidelijker had moeten zijn. Of ze nu wel of niet in een kabinet met de PVV stapt, of blijft bij haar voornemen om een dergelijk kabinet alleen te steunen vanuit de Tweede Kamer, bleef desondanks onduidelijk.  

Nu is een intern partijconflict over de te volgen koers op zichzelf niet zo opzienbarend. De PVV uitgezonderd hebben vrijwel alle partijen er vroeg of laat mee te maken. Het is ook geen fenomeen dat uitsluitend is voorbehouden aan de ‘volkspartijen’ – zie bijvoorbeeld het recente conflict bij de Partij voor de Dieren. 
 

Bocht naar rechts

Wel interessant is dat het conflict nu oplaait, in de nasleep van een verkiezingscampagne gekenmerkt door een strategische koerswijziging van de VVD. Onder Yeşilgöz heeft de VVD een scherpe bocht naar rechts genomen. Migratie werd tot kernthema van de campagne gemaakt, de blokkade van de PVV als potentiële coalitiepartner werd opgeheven en ook op onderwerpen als veiligheid (‘law and order’) klonk de VVD strenger dan voorheen. In de periode daarvoor – onder Rutte - had de VVD zich juist wat meer in het centrum van het politieke spectrum genesteld. Een comfortabele positie, zeker na de implosie van het CDA. Een winnende positie ook; de meeste kiezers in Nederland plaatsen zichzelf net rechts van het midden

Door die centristische koers van de VVD waren er – vanuit kiezers gezien - lange tijd drie politieke blokken: een links blok, een centrumrechts blok en een blok met rechts-populistische partijen. Electoraal verkeer was er vooral binnen blokken en veel minder tussen blokken. Met de rechtse koerswijziging van de VVD is die structuur, in ieder geval voorlopig, verdwenen. Bij de afgelopen verkiezingen verdween de muur tussen het centrumrechtse en rechts-populistische blok. Veel kiezers van de rechtervleugel van de VVD stapten in november over naar de PVV. In totaal groeide het stemmenaandeel van het rechts-populistische blok van 20% in 2021 naar 30% bij de afgelopen verkiezing. 

Maar ook ter linkerzijde ging het mis voor de VVD. Hoewel het CDA verder verzwakte moet de VVD met Nieuw Sociaal Contract een nieuwe concurrent om de centrumrechtse stem naast zich dulden. De VVD lekte kiezers aan beide kanten: niet alleen stapte 15% van het VVD-electoraat uit 2021 over naar de PVV, 10% van 2021-kiezers verloor de partij aan Pieter Omtzigt.


Het CDA achterna?

Net als sommige leden heeft ook een deel van de (overgebleven) kiezers van de VVD moeite met een eventuele samenwerking met PVV. Zo reageren VVD-kiezers verdeeld op de stelling of ze zich zorgen maken over de grondwet als de PVV in gaat regeren: 41% zegt dat wel te doen, een even grote groep (38%) zegt van niet. Een vergelijkbaar patroon is zichtbaar wanneer we vragen of kiezers zich zorgen maken over de positie van Nederlanders met een migratieachtergrond.

Hoe nu verder voor de VVD? Het CDA ging bijna ten onder aan een interne richtingenstrijd toen in 2010 werd besloten om met de PVV te regeren. Het is niet direct gezegd dat de VVD een soortgelijk lot wacht. De liberale vleugel van de VVD is minder invloedrijk dan die van het CDA. Dat bleek al in 2010: het bleef toen bij de VVD relatief rustig.

Yeşilgöz lijkt bovendien niet van plan om terug te keren op haar schreden. Tijdens het congres zei ze nog enthousiast te zijn over de slagingskans van de gesprekken tussen VVD, BBB, NSC en PVV over een mogelijk nieuw kabinet. De vraag is wel hoe de rechtse koers van Yeşilgöz op langere termijn uitpakt. Regeren met de PVV kan Wilders nog verder normaliseren en kiezers kunnen de VVD gaan zien als een kopie; een PVV-light. Tegelijkertijd valt in het politieke midden een gat waarvan NSC (of misschien zelfs weer CDA?) kan profiteren.

De VVD verkeert inderdaad in zwaar weer. Maar de partij is niet zozeer in een storm beland, de partij heeft zichzelf erin gemanoeuvreerd.


Meer informatie

Neem voor meer informatie contact op met Sjoerd van Heck ([email protected])

Alle blogs van Sjoerd over politiek en publieke opinie zijn op deze pagina verzameld. 

Deze tekst is ook verschenen bij EenVandaag 'De Peiling' en in de nieuwe Peiling-app van EenVandaag. 

De data genoemd in deze blog zijn gebaseerd op onlineonderzoek van Ipsos onder representatieve steekproeven van circa n=1.000 stemgerechtigde Nederlanders. Afwijkingen tussen de samenstelling van de steekproeven en de samenstelling van de Nederlandse stemgerechtigde bevolking op de kenmerken leeftijd, geslacht, opleiding, regio, werkzaamheid en stemgedrag bij de laatste landelijke verkiezingen (de Tweede Kamerverkiezingen van 2021) zijn door middel van een weging gecorrigeerd. De meest recente peiling werd uitgevoerd tussen 26 en 29 januari 2023 onder n=2.052 stemgerechtigde Nederlanders.

 

 

 

Schrijver(s)
  • Sjoerd van Heck Public Affairs, the Netherlands

Meer inzichten over Publieke Sector

Maatschappij