Foto van Maartje die presenteert
Foto van Maartje die presenteert

Symposium: wat vormt publieke opinie over veiligheid en weerbaarheid in een veranderde wereldorde?

Op 10 november organiseerden de Deense ambassade en Ipsos I&O het symposium Minds & Missiles: Public opinion on Resilience and Security in a Changing World. Beleidsmakers, wetenschappers, diplomaten en andere professionals gingen met elkaar in gesprek over veiligheid, publieke opinie en democratische weerbaarheid. Hoe kijken Nederlanders naar defensie en internationale veiligheid? En welke rol spelen geopolitieke ontwikkelingen, desinformatie en andere invloeden bij het vormen van die opvattingen?

Na een hartelijk ontvangst vanuit de Ambassade, werd de middag geopend door de Deense ambassadeur Ulf Melgaard. Aansluitend verzorgde Brigade-Generaal Lenny Hazelbag, directeur Strategie & Weerbaarheid, van het ministerie van Defensie, een keynote over de relatie tussen Defensie, samenleving en publieke opinie waarin de noodzaak voor de gezamenlijke opgave voor een weerbare samenleving en een effectief defensiebeleid met een grotere focus op innovatie en nationale capaciteiten werd benadrukt.

Vervolgens presenteerde Ipsos I&O-onderzoeker Maartje van de Koppel de meest recente inzichten uit onderzoek naar publieke opinie over veiligheid en defensie. 

Tijdens de aansluitende paneldiscussie spraken Lenny Hazelbag, Laura Jasper (Programme Coordinator en Strategic Analyst bij The Hague Centre for Strategic Studies) en Wolfgang Wagner (professor van International Security aan de Vrije Universiteit Amsterdam) hierover door. Zij deelden hun inzichten over democratische weerbaarheid en hoe om te gaan met buitenlandse invloeden op publiek opinie, zoals inmenging in informatiestromen en desinformatie. 

Laura Jasper (HCSS) ging met name in op de vraag hoe groot de dreiging van Foreign Information Manipulation and Interference (FIMI) momenteel is en welke gevolgen deze heeft. Daarbij stond zij stil bij de actoren die proberen publieke opinie te beïnvloeden en de kwetsbaarheid van Nederland hiervoor. Volgens Jasper vraagt democratische weerbaarheid om blijvend publiek vertrouwen, voortdurende kennisuitwisseling tussen professionals en een scherp oog voor steeds veranderende beïnvloedingstactieken. Ook benadrukte zij dat niet alleen aandacht nodig is voor de narratieven zelf, maar juist ook voor de netwerken en systemen die hun snelle verspreiding mogelijk maken.

Prof. Wolfgang Wagner (VU) bood interessante inzichten in de hybride aard van de huidige veiligheidsbedreigingen. Wagner benadrukte dat deze dreigingen niet alleen een militaire dimensie hebben, maar ook een maatschappelijke dimensie. Volgens Wagner kunnen bezuinigingen op de verzorgingsstaat de sociale cohesie en het onderlinge vertrouwen ondermijnen, waardoor samenlevingen juist kwetsbaarder worden.

De bijdrage van Maartje van de Koppel is onderaan dit bericht te downloaden. Hieronder een samenvatting van haar onderzoeksinzichten, gepresenteerd aan de hand van drie observaties. 

Veiligheid staat weer op de publieke agenda

De eerste observatie is dat internationale veiligheid weer een prominente plek inneemt op de publieke agenda. De zorgen over oorlog, geopolitieke spanningen en internationale veiligheid zijn de laatste jaren toegenomen, in het bijzonder sinds de invasie van Oekraïne door Rusland in 2022. Tegelijkertijd zetten kiezers - gevraagd naar waar de politiek zich mee bezig moet houden - landelijk-interne onderwerpen als wonen, zorg, migratie en koopkracht bovenaan hun prioriteitenlijstje.

Veel overeenstemming, geen consensus

Een tweede observatie is dat er onder Nederlanders veel overeenstemming bestaat over veiligheid en defensie. Het vertrouwen in ‘veiligheidsinstituties’ zoals het ministerie van Defensie en de NAVO is relatief hoog en veel Nederlanders steunen hogere defensie-uitgaven en steun aan Oekraïne. 

Verschillen worden zichtbaar wanneer wordt gekeken naar specifieke conflicten én groepen in de samenleving. Zo wordt het overheidsbeleid aangaande Oekraïne door de meerderheid gesteund, maar zijn burgers vele malen kritischer op de overheid als het gaat om Iran en Gaza. Bovendien kijken burgers aan de politieke flanken anders naar bijvoorbeeld Rusland: een land dat door 79 procent van de Nederlanders als ‘dreiging voor de vrede in Europa’ wordt gezien, maar door slechts 33 procent van de FvD-stemmers. 

Veiligheid is niet gratis 

De derde observatie richtte zich op een vraag voor de toekomst: blijft overeenstemming bestaan wanneer veiligheid meer vraagt van samenleving en burgers? Aan de hand van onderzoek besprak Ipsos I&O vier mogelijke ‘kosten’ van veiligheidsbeleid: diplomatische, economische, democratische en persoonlijke kosten. 

Op diplomatiek gebied zijn er uitdagingen omdat Nederlanders steeds kritischer worden op (en zorgen hebben over) de transatlantische relatie. Zo wordt de VS momenteel nog door 21 procent gezien als een ‘bondgenoot’ van Nederland, en door 26 procent zelfs als ‘vijand’. Tegelijkertijd bestaat er ook geen breed gedeeld enthousiasme over Europese veiligheidsalternatieven. 

Het tweede type kosten rondom veiligheid draait om geld. Er is steun voor hogere defensie-uitgaven, maar hoe betalen we dat? Met behulp van vignettenonderzoek1 liet Maartje zien dat het belang van deze vraag niet onderschat moet worden. Met een vignettenexperiment stelden we vast dat niet geopolitieke ontwikkelingen, zoals dreiging vanuit Rusland de grootste invloed hebben op steun voor defensie-uitgaven, maar juist de vraag waar de financiering vandaan moet komen.

Figuur: steun voor hogere defensie-uitgaven in verschillende fictieve scenario’s (vignettenexperiment) Bron: Ipsos I&O, oktober 2026.
 

 

Ten derde kunnen er spanningen ontstaan tussen veiligheid en andere publieke waarden, als privacy en democratische controle Enerzijds omdat burgers een open publiek debat verwachten. Anderzijds bestaat het risico dat dit debat onvoldoende plaatsvindt. De onderzoeksresultaten laten zien dat veel burgers bereid zijn waarden als hun privacy en democratische inspraak op te geven voor veiligheid. 

Tot slot werd stilgestaan bij de persoonlijke bijdrage die van burgers kan worden gevraagd, bijvoorbeeld op het gebied van paraatheid en maatschappelijke weerbaarheid. Hoewel er brede steun is voor het belang van en de uitgangspunten van veiligheidsbeleid in Nederland, vertaalt dit zich niet automatisch naar actieve bijdragen van burgers. De inzet-bereidheid en eigen weerbaarheid van Nederlanders houdt niet over. 

Democratische weerbaarheid

Deze thema's vormden de opmaat naar de paneldiscussie over democratische weerbaarheid. In het panel belichtte Laura Jasper (HCSS) de toenemende rol van buitenlandse inmenging in de publieke opinie en deelde prof. Wolfgang Wagner (VU Amsterdam) inzichten over democratische weerbaarheid en actiebereidheid van burgers. Brigade-generaal Lenny Hazelbag (Defensie) deelde de visie van Defensie op deze uitdagingen.

Aan de hand van een korte reflectie op de middag en een dankwoord sloot Sjoerd van Heck (Ipsos I&O) het inhoudelijke programma af. Aansluitend sprak ook ambassadeur Ulf Melgaard zijn dank aan de sprekers en aanwezigen uit, waarna de borrel geopend werd. 

  1. Een vignettenstudie is een onderzoeksmethode waarbij mensen korte beschrijvingen van fictieve situaties krijgen voorgelegd en aangeven hoe zij daarover denken of zouden reageren. Door kenmerken van die situaties systematisch te variëren, kan worden onderzocht welke factoren van invloed zijn op oordelen en keuzes. 
     

Contact cards

  • Sjoerd van Heck
    Sjoerd van Heck
    Onderzoeksadviseur - Ipsos I&O Publiek
  • Foto van Maartje
    Maartje Van De Koppel
    Senior onderzoeker - Ipsos I&O Publiek

Related news